Το forum shopping στο ενωσιακό εταιρικό και ιδιωτικό διεθνές δίκαιο: θεμιτή στρατηγική επιλογή ή καταχρηστική άσκηση δικαιώματος;
ENGLISH ABSTRACT The coexistence of multiple national legal orders within the framework of the European Union and the progressive formation of a unified area of justice have elevated the choice of jurisdiction to a decisive factor capable of shaping not only the procedural course but also the substantive outcome of cross-border disputes. Within this environment, the phenomenon of forum shopping emerges as an expression of the strategic exploitation of regulatory diversity, raising fundamental questions concerning the boundaries between legitimate regulatory choice and abusive exercise of rights. The analysis of forum shopping in European company law and private international law reveals its dual character as, on the one hand, an inherent feature of the internal market and, on the other, a potential source of destabilisation of legal certainty and procedural equality. Particular emphasis is placed on the distinction between legitimate and illegitimate forum selection, examined in the light of the principles of good faith, the prohibition of abuse of rights, and the need to safeguard foreseeability and effective judicial protection. The interconnection between forum shopping, regulatory arbitrage and regulatory competition among Member States is further explored, together with its economic, ethical and institutional implications. In the field of cross-border insolvency, the discussion focuses on the concept of the centre of main interests (COMI) and the practice of COMI shifting, as regulated under Regulation (EU) 2015/848. The relocation of the COMI constitutes a paradigmatic form of functional forum shopping, capable of altering the applicable insolvency regime and the scope of legal effects vis-à-vis creditors, with central assessment criteria including the existence of a genuine and objectively ascertainable connection, temporal proximity to the onset of insolvency, and the mechanisms designed to prevent artificial relocations. A comparative perspective on corporate forum shopping and COMI shifting reveals common functional foundations in the search for a more favourable regulatory environment, combined with differences regarding the intensity of institutional control and the degree of risk imposed on third parties. A decisive role is attributed to the case law of the Court of Justice of the European Union in delineating the functional limits of forum selection through a balancing process between entrepreneurial mobility and the protection of foreseeability, legal certainty and legitimate expectations. Forum shopping ultimately appears as an inherent element of a multi-layered European legal order, whose normative regulation must be grounded on functional criteria of genuine connection, institutional coherence and prevention of abusive practices.
Thesis
Η πολυμορφία των εθνικών εννόμων τάξεων στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η σταδιακή διαμόρφωση ενός ενιαίου χώρου δικαιοσύνης έχουν αναδείξει την επιλογή δικαιοδοσίας σε κρίσιμο παράγοντα ικανό να επηρεάσει όχι μόνον τη δικονομική πορεία αλλά και το ουσιαστικό αποτέλεσμα των διασυνοριακών διαφορών. Στο περιβάλλον αυτό, το φαινόμενο του forum shopping αναπτύσσεται ως έκφραση της δυνατότητας στρατηγικής αξιοποίησης των διαφορών μεταξύ κανονιστικών πλαισίων, εγείροντας θεμελιώδη ερωτήματα ως προς τα όρια της θεμιτής κανονιστικής επιλογής και τη μετάβαση προς μορφές καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος. Η ανάλυση του forum shopping στο ενωσιακό εταιρικό και ιδιωτικό διεθνές δίκαιο αναδεικνύει τη διττή του φύση ως αφενός αναπόσπαστου στοιχείου της λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς και αφετέρου δυνητικού παράγοντα απορρύθμισης της ασφάλειας δικαίου και της ισότητας των διαδίκων. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στη διάκριση μεταξύ θεμιτής και αθέμιτης επιλογής forum, υπό το πρίσμα της αρχής της καλής πίστης, της απαγόρευσης της καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος και της ανάγκης διασφάλισης της προβλεψιμότητας και της αποτελεσματικής απονομής της δικαιοσύνης. Παράλληλα, εξετάζεται η διασύνδεση του forum shopping με το regulatory arbitrage και τον ρυθμιστικό ανταγωνισμό μεταξύ κρατών μελών, καθώς και οι οικονομικές, δεοντολογικές και θεσμικές του προεκτάσεις. Στο πεδίο της διασυνοριακής αφερεγγυότητας, η προβληματική εξειδικεύεται μέσω της έννοιας του κέντρου κύριων συμφερόντων (COMI) και της πρακτικής του COMI shifting, όπως θεσμοθετείται στο πλαίσιο του Κανονισμού (ΕΕ) 2015/848. Η μετατόπιση του COMI αναδεικνύεται ως κατεξοχήν μορφή λειτουργικού forum shopping, ικανή να μεταβάλει το εφαρμοστέο πτωχευτικό καθεστώς και το εύρος των εννόμων συνεπειών έναντι των πιστωτών, με κεντρικά κριτήρια αξιολόγησης την πραγματική και αναγνωρίσιμη σύνδεση, τη χρονική εγγύτητα προς την επέλευση της αφερεγγυότητας και τους μηχανισμούς αποτροπής προσχηματικών μετακινήσεων. Η συγκριτική θεώρηση του εταιρικού forum shopping και του COMI shifting καταδεικνύει κοινές λειτουργικές αφετηρίες στην αναζήτηση ευνοϊκότερου κανονιστικού περιβάλλοντος, με διαφοροποιήσεις ως προς την ένταση του θεσμικού ελέγχου και τον βαθμό κινδύνου για τρίτους. Καθοριστικός αναδεικνύεται ο ρόλος της νομολογίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη διαμόρφωση των λειτουργικών ορίων της επιλογής forum, μέσω στάθμισης μεταξύ επιχειρηματικής κινητικότητας και προστασίας της ασφάλειας δικαίου και των δικαιολογημένων προσδοκιών. Το forum shopping προσεγγίζεται τελικώς ως εγγενές στοιχείο μιας πολυεπίπεδης ενωσιακής έννομης τάξης, του οποίου η κανονιστική αντιμετώπιση θεμελιώνεται σε λειτουργικά κριτήρια ουσιαστικής συνάφειας, θεσμικής συνοχής και αποτροπής καταχρηστικών πρακτικών.